Početna
Projekti
Upravni objekat
Rezident objekti
Eksterijer i Enterijer
Mehanizacija
Istorija Crne Trave
 
    
     
   valid-xhtml10-blue.png  
   vcss-blue.png  
 
 
Ispis E-mail
  Po crnotravskom letopisu iz V veka pre nove ere, u Crnoj Travi bila su nastanjena ilirska plemena. U II veku pre nove ere, ovu oblast su naseljavali stari Rimljani. Osnovni razlog njihovog nastanjivanja oblasti Crne Trave su izuzetno bogata nalazišta zlata i gvozdene rude. Pored zlata, iznad današnje mahale Pudine i reke Gradašnice eksploatisana je specijalna glina koja je služila za topljenje rude. Ova glina upotrebljavala se u svim topionicama crnotravsko-vlasinskog područja i šire, kako za vreme Rimljana tako i kasnije.  

          U civilizacijskom smislu, smena je počela Velikom seobom Slovena. Budući da je tok seobe išao u tri pravca, pravac kojim su se kretali Južni Sloveni zaustavio se u donjem toku reke Dunav. Pleme Južnih Slovena koje je naseljavalo predele između Ibra, Zapadne Morave, Tare i Pive nosilo je ime Srbi. Pleme Srbi je jedino koje je ponelo svoje izvorno ime iz prapostojbine. U IX i X veku oblast Crna Trava bila je delimično naseljen kraj, pokriven šumama.  

          Svoj kulturni i duhovni procvat crnotravsko-vlasinsko područje doživljava za vreme vladavine kralja Milutina (1282-1321), kada su Crna Trava, vlasinsko područje i veći deo Južne Srbije prvi put ušli u sastav srpske države. Nakon pada Smedereva, pa sve do oslobođenja južne Srbije, više od 400 godina, ovaj kraj je robovao pod Turcima. U tom periodu Crna Trava, zbog migracije izbeglica, doživljava i svoj demografski procvat. Naseljavale su je izbegla lica sa Kosova, Metohije, Raške, Kopaonika i Makedonije. Stanovništvo se u početku doseljavalo dobrovoljno, a kasnije bežalo od turske najezde i zuluma. Srbi, pod Arsenijem III Čarnojevićem, 1690. godine, a kasnije i pod Arsenijem IV Šakabendom, sklanjaju se u planine crnotravskog kraja.  

          Za vreme sultana Sulejmana, Crna Trava i okolna naselja imala su poseban tretman i olakšice. Manastir u Crnoj Travi bio je metoh tadašnjeg najvećeg pravoslavnog hrama u svetu, Svete Sofije. Crnom Travom nisu upravljali Turci jer je bila vakufska zemlja. Zbog takvog statusa, Turci u Crnoj Travi nisu smeli da se zadržavaju. Selo Crna Trava pojavljuje se u turskom popisu iz 1528. godine. Nalazilo se na levoj obali Južne Morave, kod "Crnotravskog izvora".  

          Kao jedna od značajnih delatnosti, koja se javila kao posledica migracija i naseljavanja crnotravske oblasti, jeste rudarstvo. Došli su rudari sa kopaoničkog i rudničkog vilajeta. Dolaskom u rudarsku oblast, svako ko bi se prihvatio rudarenja u nekom od samokova, nije podlegao nikakvom zakonu i ranijem progonu. Oslobađanjem Srbije nakon Prvog srpskog ustanka, trećina Crnotravaca iselila se u Kragujevac i okolinu. Godine 1878, oslobađanjem dela južne Srbije, oslobođene su Crna Trava i Vlasina. Tada se značajan broj Crnotravaca i Vlasinaca iselio u Toplicu i Pustu Reku. Delo Feliksa Kanica (Austrija), "Srbija, zemlja i stanovništvo", iz 1994. godine, na najbolji način prikazuje mentalitet Crnotravaca, navodeći: "Uglavnom su kao najbolji važili kolonisti iz Vlasine, a posebno 30 crnotravskih porodica koje su se, pored 27 vranjanskih porodica, naselile u Bresančicu. Doseljenici su stigli sa mnogo novca i stoke, sami sagradili svoje kuće, brzo se aklimatizovali u ravnici i držali su mnogo do morala svojih žena." Od oslobođenja od Turaka do Drugog svetskog rata, teritorija opštine Crna trava nije se značajno menjala. Međutim, posle Drugog svetskog rata primećuje se značajan kulturni, intelektualni, duhovni preobražaj i progres celokupnog crnotravskog kraja.  

 

HRONOLOGIJA RATNOG UMEĆA CRNOTRAVACA  

 

          O duhu naroda koji pripada jednoj oblasti govore mnogo i njegovi ratnički podvizi. U Prvom srpskom ustanku je učestvovalo mnogo Crnotravaca, od kojih se više njih odselilo u tadašnju prestonicu, Kragujevac. U Crnoj Travi je od ustanika ostala samo porodica Belkića, zamenika Stevana Sinđelića.  

          U kasnijim ratovima, Crnotravci su u velikom broju stradali u bici protiv Bugara na reci Slivnici, gde su bili u sastavu jedinica-prethodnica srpske vojske. U Prvom svetskom ratu i u Balkanskim ratovima Crnotravci su ispisali slavnu ratnu epopeju, sa najvećim brojem regruta. Antologijska po vojničkoj hrabrosti, borbenosti i izdržljivosti je bitka za Bitolj u Prvom balkanskom ratu. Ovu bitku su u najtežem trenutku dobili "trećepozivci", većinom iz Crne Trave i Toplice.  

          O masovnom učešću Crnotravaca u NOB-u, 1941-1945. godine, zapisao je dr Milivoje Perović: "Za kratko vreme nije bilo ni jednog sela na široj teritoriji Crne Trave i dela Lužnice u kome nije održana politička konferencija i stvoren NO odbor. U crnotravskom kraju nije bilo građanskog rata, s obzirom da je postojao samo jedan pokret otpora. Ovo je, možda, jedinstven slučaj u okupiranoj Srbiji. Dvojica najhrabrijih Crnotravaca, Mirko Sotirović i Sinadin Milenović, proglašeni su za narodne heroje, dok je Partizansku spomenicu 1941. dobilo 45 zaslužnih boraca, od toga 19 žena". Crnotravke se mogu s pravom nazvati našim Spartankama, budući da se za njih kaže: "Ove obične seoske žene, osetile su pravednost i veličinu naše borbe i predale joj se svim svojim bićem..." Po broju učesnika NOB-a od Crne Trave samo su brojniji samo Cetinje i jedna opština u Krajini.

GRAĐEVINARSTVO – primarna delatnost XX veka  

 

          Karakteristično za Crnotravce je bavljenje  tradicionalnim   neimarstvom, koje je pre rata bilo toliko intezivno da je iznedrilo dvadesetak izuzetno bogatih preduzimača. Okončanje rata bilo je tragično za decu ovih preduzimača – nova vlast u Beogradu je, u cilju čišćenja nacije od buržuja, pobila sve porodice preduzimača, izuzev porodice Milentija Popovića. Ni jedna od ovih porodica nije bila kolaboracionistička, ali je tadašnja vlast ipak stavila njihova imena na crnu listu. Po oslobođenju, Crnotravci su bili okosnica srpskog građevinarstva po vertikalnoj hijerarhiji, od direktora do neposrednog izvođača. Kraj XX veka Crnotravci su dočekali sa visokim procentom fakultetski obrazovanih ljudi, od kojih je veliki broj među nastavnim kadrom na gotovo svim fakultetima.  

 

KULTURNO-ISTORIJSKI ARHETIP CRNOTRAVSKOG KRAJA  

 

          Dvojica učitelja iz Crne Gore, g. Pilović i g. Cerović, učinili su mnogo za razvoj nacionalnih vrednosti, tradicije i osećanja nacionalne pripadnosti, a potom i Rus, dr Prohamenko, koji je bio vinovnik uvođenja evropskih navika i vrednosti. Posebnost ljudi crnotravskog kraja je u njihovom izuzetnom patriotizmu. Nikada u svojoj istoriji Crna Trava nije imala izdajnika ni kolaboracionistu. U Crnoj Travi nije bilo pljačke, silovanja, ubistava. Različitost kulturnih arhetipova crnotravskog kraja se stapa u jedinstvenu i živu nacionalnu celinu kroz poredak univerzalnih vrednosti, kao što su vera u Boga, sloboda, istrajnost, tolerancija i poštovanje ljudskog života i ličnosti svakog pojedinca.  

 

POSEBAN POTENCIJAL CRNOTRAVSKE REGIJE  

 

          Republika Srbija ima izuzetno povoljne uslove za razvoj seoskog turizma. To podrazumeva povoljne uslove predivno očuvane prirode, blagu klimu, čist vazduh, nezagađene reke i jezera, bogatu floru i faunu. Ove pogodnosti su naročito izražene u brdsko-planinskim predelima – na obroncima Tare, Divčibara, Ozrena, Povlena, Rtnja, Bukulje, Oplenca, Vlasinske visoravni. S obzirom da su potencijali, kako turistički tako i ostali, već poznati kada su u pitanju planine Tara ili Divčibare, oblast koja zavređuje pažnju je Vlasinska visoravan i područje Crne Trave. Planinski masiv Vlasinske visoravni je deo Rodopskih planina. U sredini visoravni nalazi se Vlasinsko jezero, nekada Vlasinsko blato, iz koga je isticala reka Vlasina. Crnotravsku regiju sa jedne strane, spontano i nenametljivo, krasi Vlasinska visoravan, a sa druge strane, jednako lepo i bogato, mesto Brod.  

Selo Brod – TRADICIJA KAO NAJVEĆI RESURS  

 

          Selo Brod se nalazi u gornjem toku reke Vlasine. Geografski pripada Vlasinskoj visoravni, a administrativno sadašnjoj crnotravskoj opštini, odnosno Jablaničkom okrugu. Selo je udaljeno od Crne Trave 6km, a od Vlasotinaca 37km. Centar sela Brod nalazi se u proširenom delu kanjona reke Vlasine, na nadmorskoj visini od 820m, a mahale sela na levoj i desnoj obali reke Vlasine, na obroncima planine Čemernik, Ostrozub i Plana.  

          Selo je nekoliko puta u toku svog postojanja menjalo ime. Za vreme Rimljana, pa sve do turskih popisa, ime sela nije bilo poznato. Prema prvom sačuvanom turskom popisu iz 1535. godine, selo se zvalo Petrovo polje, ali je bilo nenaseljeno. Sadašnji naziv sela prvi put se pominje u turskom popisu iz 1584. godine. Ime sela vezano je za položaj njegovog administrativnog centra. Prema predanju, na ovom mestu, gde je najšire korito reke Vlasine u gornjem toku, turski karavani i drugi prelazili su reku, odnosno "brodili". Mesto gde su karavani prelazili reku nalazi se ispod samog centra sela na mestu Luka, gde je izgrađen betonski most.  

          Selo Brod je od davnina bilo predodređeno da predstavlja raskrsnicu na kojoj su se ukrštale različite kulture i narodi, na šta ukazuje mnoštvo činjenica, od kojih neke potiču iz perioda praistorije. Lokalitet "Kladanac" koji se nalazi na desnoj obali reke Vlasine, lokalitet "Begova Livada" gde je pronađena keramika koja datira iz perioda 1500–1200. godine p.n.e, samo su deo arheološke baštine kojom obiluju kako selo Brod tako i cela crnotravska regija. Tokom X veka, crnotravski i vlasinski kraj pripadali su Vizantiji, a prema predanju, bili su nenaseljeni. Crna Trava, Vlasinsko područje i veći deo Južne Srbije, bez Ponišavlja, 1282. godine ušli su po prvi put u sastav srpske države.  

          O vladavini braće Dejanovića na crnotravsko-vlasinskom području zapisano je nekoliko legendi, među kojima je i "Legenda o carskom stegu". Kako beleži Rade Kostadinović, "po ovoj legendi Dejanova vojska je stigla na Kosovo na kraju bitke. Dejan je uzeo učešće u borbi, ali je bio ranjen. Kad se pred zoru probudio, video je poraz i strahotu sukoba. Čuo je kako neko zapomaže. Bio je to Boško Jugović, koji je predao vojvodi Dejanu carski steg i istog trenutka izdahnuo. Vojvoda Dejan je uspeo da vrati carev znamen i sakrije ga pod "zeleni kamen". Po legendi, ovaj kamen se svake godine na Vidovdan zatrese i "nešto ispod njega zacvili".  
 

          Karakteristika žitelja sela Brod je očuvanje kulturnih vrednosti, kako kroz građevine tradicionalne arhitekture tako i kroz proizvode starih zanata i ručne radinosti, kroz koje se prepoznaje bogato nasleđe crnotravskog kraja. Pored prirodnog bogatstva, selo Brod se odlikuje i izuzetnim intelektualnim potencijalom. Veliki broj onih koji su rođeni ili potiču iz ovog kraja stekli su visoko obrazovanje. Prema nepotpunim podacima, najviše je onih koji su završili Građevinski fakultet. Svoju genetsku predodređenost i stečeno fakultetsko znanje iskoristio je i primenio u svom radu Goran (Gradimira) Stefanović, vlasnik i direktor GP CRNA TRAVA PROJEKT iz Beograda. Osim velikih dostignuća u svojoj primarnoj, građevinskoj, delatnosti, Goran Stefanović veliku pažnju posvećuje humanitarnom radu, čiji je prvenstveni cilj očuvanje tradicije, nasleđa predaka i duhovni razvoj sela Brod.  

 

DUHOVNOST I VERA CRNOTRAVSKE REGIJE KROZ VEKOVE  

 

          Posle oslobođenja od Turaka, 1878. godine, prema crkvenoj podeli, Srbija je imala tri eparhije: beogradsku, žičku i nišku. Crkve na crnotravskom i vlasinskom području pripadale su Niškoj eparhiji. Crkve koje su prema državnom uređenju SHS iz 1924. godine postojale na ovom području su: u Crnoj Travi hram Sv. Nikole (iz 1635. godine), u Dobrom Polju postojao je hram Vaznesenja Gospodnjeg (iz 1860. godine), a u Kalni postojao je hram Sošestvije Sv. Duha – Sv. Trojica.  

          U selu Brod je hram Sv. Pantelejmona izgrađen 1924. godine. Do tog vremena stanovnici sela Brod verske obrede su vršili u crnotravskoj i dobropoljskoj crkvi. Crkva u Brodu izgrađena je u periodu 1920-1925. godine, a osvećena 28. jula 1927. godine od niškog episkopa Dositeja. Crkva je izgrađena na temeljima stare kapele, koja je podignuta još za vreme turske vladavine. Leta Gospodnjeg 1920, na Spasovdan,  crkvenu slavu crnotravske parohije, dogovoreno je da se izgradi crkva. Izabran je Odbor za podizanje crkve. Odbor su, između ostalih, činili: Tasa Nikolić (predsednik odbora), otac Božidar Popović, Ranđel M. Stanković. Primarni cilj Odbora bio je rušenje kapele  radi podizanja crkve na njenim temeljima. Na praznik Cveti 1925. godine, uz prisustvo oba sveštenika, crnotravskog i dobropoljskog, vršeno je bogosluženje i Pričest u novosagrađenoj crkvi.  

          Na predlog stanovnika Broda da se obrazuje posebna parohija u ovom selu, niški episkop je dao usmenu saglasnost, traživši da se podnese i pisani zahtev. Redovnim putem je 1928. godine podnet zahtev i vrlo brzo dobijen odgovor, kojim se dozvoljava formiranje parohije u selu Brod, kao i da se crkvene knjige i sva ostala dokumenta prenesu iz crnotravske i dobropoljske crkve u crkvu u Brodu. Brodsku parohiju sačinjavalo je selo Brod i selo Darkovci.  

          Po osvećenju crkve određen je i starešina crkve – otac Nikolaj Špakovski, koji je bio paroh dobropoljske crkve, ali je bio zadužen i za vernike iz sela Brod. Crkvena slava je Sv. Pantelejmon. O. Nikolaj Špakovski poticao je iz ruske grofovske porodice, poreklom Romanovih. U Brod je došao 1930. godine, gde je ostao sve do 1942, kada je streljan. Aprila 1944. godine, bugarska vojska je porušila ikonostas i sve ikone, zapalivši i sve crkvene knjige.  

          Prema predanju, u crkvi Sv. Pantelejmona dešavala su se brojna isceljenja, posebno očnih bolesti. U periodu 1944-1995. godine, u crkvi nije bilo verskih obreda, bila je zapuštena. Ne želeći da ovo značajno crkveno zdanje prekrije zaborav, a da time zamre i duhovni život stanovnika sela Brod, krajem 1994. godine, na inicijativu Gorana Stefanovića, pokrenuta je akcija za obnovu crkve. Prvi koji je prepoznao i podržao ovu značajnu je g. Momčilo Moma Momčilović. Inicijativi Gorana Stefanovića i Mome Momčilovića ubrzo su se priključili Bora Stojičić, Srećko Stanković, Milovan Petrović, Branko Stanković, Ranđel Nikolić i Branko Petrović (iz objektivnih razloga nije mogao da nastavi učešće u akciji).  

          Decembra 1994. godine, formiran je Odbor za obnovu crkve u Brodu. Za predsednika Odbora izabran je Bora Stojičić, a za potpredsednike Goran Stefanović i Srećko Stanković. Po formiranju, Odboru su se priključili i Stojan Novaković, Stojko Stojković i Ilija Mladenović. Kako je akcija dobila masovni odziv, tako je moralo da se pristupi organizovanju sekcija građana radi što bolje realizacije projekta. Sekcije sa najvećim odzivom bile su iz Negotina, Niša i Leskovca. Radovi su otpočeli aprila 1995. godine, uz blagoslov episkopa niškog Irineja i paroha Zorana Stojanovića iz Vlasotinaca. Odlukom br. 11–E/1 od 02. 02. 2006. godine, episkop Eparhije niške Irinej, na osnovu člana 30 Ustava SPC, dao je načelnu saglasnost da se hram Sv. Pantelejmona u Brodu proglasi manastirom. Materijalna osnova čitave inicijative prvenstveno je potekla iz sopstvenih sredstava članova Odbora.  

          U selu Brod proslavljaju se tri slave: porodična, crkvena i seoska slava (kao zavetina). Crkvena slava do 1928. godine bila je Vaznesenje Gospodnje – Spasovdan, a slavili su je svi žitelji sela Brod. Posle osvećenja crkve Sv. Pantelejmona, crkvena slava postala je Sv. Pantelejmon, a na Spasovdan kroz ovo mesto prolaze litije. Od porodičnih slava najpoznatija je slava Sv. Arhangela Mihaila – Aranđelovdan.  

         

          Identitet jedne oblasti ogleda se i u običajima njenih žitelja. Crnotravski kraj karakterišu običaji vezani za proslavu verskih praznika. Vekovno iskustvo prenosilo se generacijama, pa se u Crnoj Travi i Brodu na Blagovesti pali stajsko đubrivo jer će, po verovanju, stoka tako davati više mleka, a na Ivanjdan se bere cveće i bilje jer tada ima veoma lekovita svojstva.  

 

PRIRODNE LEPOTE I TURISTIČKI POTENCIJAL CRNE TRAVE  

 

          Crna Trava danas ima vrhunske potencijale za razvoj skijaškog sporta i turizma vezanog za Vlasinsko jezero (10km udaljenosti). U Crnoj Travi se nalazi urbano organizovana logistika celokupnog turstičkog potencijala Vlasinskog jezera. Postoji školski centar gde su zatvorenim mostom spojeni internat, zasebni dvospratni restoran, velika škola, dva objekta za obavljanje praktične nastave i velika fiskulturna sala. Preko reke Čemernice nalazi se hotel "Vilin Lug". Reka Čemernica i Vlasina regulisane su uređenim koritima, a nad njima se nadvijaju prelepi mostovi. Razvijen je sportski ribolov na pastrmku. Postoji i crkva iz XV veka sa divnom okolinom.  

          Crna Trava zauzima malu površinu, ali predstavlja značajan kulturno–istorijski centar. Nalazi se na najkraćoj putnoj liniji od autoputa do Vlasinskog jezera, na relaciji Predejane–Ruplje–Crna Trava (20km). Pavlova Gramada nalazi se na 2km od asfaltnog puta, na putu prema Predejanu (8km od Crne Trave) i ima dva desetokilovatna dalekovoda. Na svojih 15km od Predejana, 42km od Leskovca, 23km od Grdelice, može da služi i za dnevno skijanje skijaša koji dolaze iz ovih gradova.  

          Turističkim aktiviranjem Crne Trave aktivirao bi se i turizam Vlasinskog jezera, bez velikih finansijskih ulaganja i narušavanja ekologije jezera. Završetkom puta Predejane–Crna Trava skraćuje se put za Vlasinsko jezero za 30km iz pravca Beograda i Niša, što je deo puta KORIDOR 10. Očuvanje interesa naroda ovih prostora uključuje i očuvanje vodnih resursa i razvoja ekološkog turizma. Ovo se jedino postiže objedinjavanjem područja Vlasine i Crne Trave u jednu celinu izuzetu iz regiona i pod direktnom administrativnom kontrolom države. Pored voda koje idu u Vlasinsko jezero, potrebno je zaštititi vode sa čemerničke oblasti Crne Trave, budući da je to vodom najbogatiji lokalitet u Srbiji.  

MOST DO ZAVIČAJA  

          Crnotravci su pokazali svoje talente i intelektualni potencijal ne samo u zemlji, već i širom sveta. Njihov uloženi trud potvrđen je i brojnim nagradama i priznanjima. Crnotravci s ponosom, ali i nostalgijom za rodnim krajem, ulažu u prirodne i duhovne potencijale svog zavičaja, kako oni koji žive u Srbiji tako i oni koje je životni put odveo van  granica naše zemlje. Svi zajedno višestruko doprinose očuvanju tradicije i lokalnog izvornog stvaralaštva, nastavljajući usmenu tradiciju, tradiciju građevinarstva i umetnosti.  

          Pesma "Kuda ideš" iz zbirke pesama "Za buđenje zvona", Stevana Stanojevića, umetnički je obojen poziv onima koji su poreklom iz crnotravske regije, ali i svakome ko je svestan značaja sopstvenog porekla i društveno-nacionalnog identiteta. Nacionalni identitet je deo integriteta svake ličnosti, pa ga treba bogato negovati i razvijati, kao što to govori pesma:  

KUDA IDEŠ  

 

Pod plavim nebeskim svodom,

Čemernik i Tumba ćute.

Već dugo druguju s tugom

starine sporim hodom

sa šapatom u ruci, slute

oranje drvenim plugom

i jarmom volova par,

ovde ljubav zemlje i čoveka

sve više bledi i iščezava

a bujanje flore, prirode dar

nikog više ne može da čeka

pa nestaje biser, mesto Crna Trava,

kuda ideš, lepi zavičaju moj,

kuda ideš na koga si ljut,

zar i ti moraš negde da se seliš,

imaš li za to pasoš ili vizu,

hoće li te drugi u zagrljalj svoj,

odlazak tvoj već je sasvim blizu,

ne verujem da se odlasku veseliš,

maglena tuga vlaži moje oči,

opirem se evo stihovima ovim

jer nemam druge sile i moći

u svoj zavežljaj uspomene nosim

odlasku tvom, njima da prkosim,

hiljadama puta ja ću da ponovim

ostankom tvojim bih da se ponosim

i zore mi više k'o nekad ne rude

trn i glog se množe, urastaju staze

jer više nema ko njima da kroči,

predaka potomci više se ne trude

da tvoju lepotu na vreme zapaze,

ni sami ne znaju šta ih tome koči,

vihor vremena prosto ih oduva

sa rodne grude, ne bi korena

u zagrljaj doma da ih čvršće drži

od poroka mnogih um da im sačuva,

da im parče platna – udobna pelena

da im majka maslo na tiganju prži,

cvetne livade, čist vazduh i voda

uz malo žuljeva, krta zemlja rodi

u zdravom duhu, zdravo telo hoda,

zdrava porodica teškoće prebrodi

odgaja zdrave i čestite ljude,

zavičaj je čudo, majčina toplota

ostaje mu samo s čežnjom da se nada

ljubavlju da gane njino srce tvrdo

da im briga bude svoja dedovina

koja tako tiho, nečujno propada

k'o da je kamičak a ne velhje brdo,

zašto ih ognjišta njihovih predaka

ne greju više kao što su nekad,

zar škola ljude s ognjišta da seli,

zar ona da bude taj udar gromova

šta tu anatemu na ovom tlu prosu,

pa ljude zavičaj više ne veseli.   
 
 
 

Za izradu tekstova korišćeni su izvori:  

 

RADOMIR KOSTADINOVIĆ: .......................’’Crna Trava i Crnotravci’’

SIMON SIMONOVIĆ: ...................................’’Pečalbalstvo i neimarstvo crnotravkog kraja ’’

STEVAN STANOJEVIĆ: ..............................’’Za buđenje zvona’’

ČASLAV DINČIĆ: ........................................’’Iz prošlosti Crne Trave’’

SREĆKO S. STANKOVIĆ: ..........................’’Brod, selo kod Crne Trave"